Aletta Jacobs: 172 jaar strijden voor wat juist is

Op 9 februari 1854 komt in Sappemeer, provincie Groningen, het achtste kind van dorpsdokter Abraham Jacobs ter wereld. Een meisje. In haar Herinneringen, gepubliceerd in 1924, schrijft ze: "Vader heeft de komst van zijn achtste kind met even groote blijdschap begroet als die van den eersteling." Vandaag zou Aletta Jacobs 172 jaar zijn geworden.

Meer dan een rijtje primeurs

Je kent de samenvatting uit het geschiedenisboek: eerste vrouwelijke student, eerste vrouwelijke arts, voorvechter van het vrouwenkiesrecht. Dat klopt allemaal. Maar het verbergt het eigenlijke verhaal.

Al op haar zesde wist Aletta wat ze wilde: dokter worden, net als haar vader en haar oudste broer Julius. Op haar zestiende deed ze het apothekersexamen in Amsterdam – de jongste kandidaat, zo klein dat ze op een voetenbankje moest staan om de recepten te bereiden. Op haar zeventiende schreef ze op eigen houtje aan minister-president Thorbecke. Zonder medeweten van haar ouders. "Geeft met verschuldigden eerbied te kennen Aletta Henriette Jacobs oud 17 jaren..." Thorbecke antwoordde binnen een week.

Op 20 april 1871 liep ze voor het eerst de universiteit van Groningen binnen. Op 8 maart 1879 promoveerde ze als eerste vrouw in Nederland.

Maar het is wat ze daarna deed waar het om gaat.

Op 17 januari 1882 begon ze een gratis spreekuur voor arbeidersvrouwen en hun kinderen. Elke dinsdag en vrijdag, in de bovenzaal van een café op de hoek van de Spuistraat en het Kattegat. Twaalf jaar lang, tot 1894. Tachtig vrouwen per week. Onbetaald. Omdat, in haar eigen woorden, "de arbeidersklasse dringend behoefte had aan deskundige voorlichting op het gebied der hygiëne."

Tijdens die spreekuren zag ze vrouwen die een volgende zwangerschap niet zouden overleven. Ze begon het pessarium als voorbehoedmiddel voor te schrijven – waarschijnlijk als eerste arts ter wereld. Ze wist wat haar te wachten stond. "Niet een oogenblik heb ik mij in de waan gewiegd dat ik door velen van mijn collega's zou worden gesteund." De woede van de medische stand en de kerk kwam precies zoals ze had verwacht. Dominees die anticonceptie van de kansel veroordeelden en vervolgens hun vrouwen naar haar praktijk stuurden.

In 1915, midden in de Eerste Wereldoorlog, organiseerde ze het Internationaal Congres van Vrouwen in Den Haag – met meer dan duizend vrouwen uit twaalf landen, waarvan er negen met elkaar in oorlog waren.

Steeds dezelfde barrière

Wie het leven van Aletta Jacobs overziet, ziet telkens hetzelfde. Ze stuitte op een barrière die mensen buitensloot van zorg, kennis of rechten. En ze weigerde die te accepteren.

Haar vader liet de kinderen schrijfoefeningen doen. Een van de zinnen: "Kennis vergaren om die daarna ten algemeenen nutte aan te wenden moet het hoogste streven zijn." Ze nam het letterlijk.

Ze vocht niet alleen voor haar eigen toelating tot de universiteit – ze vocht ervoor dat de volgende vrouw geen ministerieel verlof meer nodig had. Ze opende een gratis kliniek zodat armoede geen reden zou zijn om zonder zorg te blijven. Ze maakte reproductieve gezondheid bespreekbaar ondanks het verzet van collega's en kerk.

Toen ze als arts – ze voldeed aan de inkomenseis – zelf wilde stemmen, was het antwoord niet om haar dat recht te geven, maar om vrouwen expliciet uit te sluiten van de Grondwet. Ze besteedde de volgende dertig jaar aan het ongedaan maken daarvan. In 1911 en 1912 reisde ze met de Amerikaanse activiste Carrie Chapman Catt drie continenten af om vrouwenrechten te bevorderen. In september 1919 werd het vrouwenkiesrecht wet. Aletta was vijfenzestig.

De rode draad in alles: toegang tot kennis mag niet afhangen van wie je bent.

Overal Aletta

Soms lijkt ze je te volgen. Tussen 2012 en 2016 deed ik mijn geneeskunde-examens in Groningen – in de Aletta Jacobshal. Jaren later, als kinderarts in het Noordwest Ziekenhuis in Alkmaar, speel ik af en toe piano in de Aletta Jacobszaal. Waar ik ook kom, Aletta Jacobs is er altijd.

Waarom haar naam op ons product staat

De barrières waar Aletta tegen streed bestaan vandaag in andere vormen. In haar tijd waren het wetten en conventies die mensen buitensloten. Nu is het de versnippering en complexiteit van kennis zelf. Medische kennis is verspreid over honderden richtlijnen, duizenden publicaties, tientallen systemen. Een arts die tijdens een consult iets wil opzoeken, is te vaak meer tijd kwijt aan zoeken dan aan nadenken. De kennis bestaat. Het vinden ervan is het probleem.

Aletta Jacobs maakte gezondheidszorg toegankelijk voor vrouwen die nergens anders terecht konden. Ons doel is beperkter maar volgt dezelfde lijn: geen zorgverlener hoeft tijd te verspillen aan het zoeken naar informatie die allang beschikbaar is.

We moeten eerlijk zijn over het verschil in schaal. Aletta Jacobs veranderde een samenleving. Wij bouwen een AI-zoeksysteem. Maar het uitgangspunt delen we.

Strijden voor wat juist is

Aan het einde van haar Herinneringen schreef Aletta:

"De laatste jaren zijn voor mij ware feestjaren geweest. Al de vriendelijkheid, de welgemeende hartelijkheid en hulde welke ik heb mogen vinden, laat het mij nog eens oprecht verzekeren, zij hebben mij honderdvoudig de verguizing vergoed welke ik jaren lang van velen mijner landgenooten heb moeten ondergaan."

Op 10 augustus 1929 stierf ze in het Badhotel in Baarn, in haar slaap. Ze was vijfenzeventig. Het meisje uit Sappemeer dat op een voetenbankje moest staan – en zich door niemands twijfels liet beperken.

172 jaar later denken wij daar elke dag aan. Niet als slogan. Als opdracht.

Gefeliciteerd, Aletta.